ftys dh dqy tula[;k 1214536 gS ftlesa xzkeh.k tula[;k 662151] vuqlwfpr tkfr dh tula[;k 1331376 o vuq tutkfr dh tula[;k 226156 gS A eq[; dk;Z"khy tula[;k 385923 gS ftues ls d`’kd 212217] [ksrhgj etnwj 69953 lhekar dk;Z"khy O;fDr 61079 o xSj dk;Z"khy O;fDr 524886 gS A

ftys dh xzkeh.k tula[;k dk dqy tula[;k ls izfr"kr 68-13] vuq tkfr o tutkfr dk dqy tula[;k ds izfr"kr dze"k% 13-73 o 23-29 gSA ftys ds xzkeh.k {ks=ks es fuokl djus okyks es ifjokjks dh dqy la[;k 142246 gS ftues ls xjhch js[kk ds uhps thou ;kiu djus okys ifjokj 53705] bues vuqlwfpr tkfr ds ] tutkfr o fiNM+s oxZ ds ch-ih-,y- ifjokj dze"k% 10851] 28135 o 11441 gS xzkeh.k Hkwfefgu ifjokjks dh la[;k 29028 lhekar d`’kd ch-ih-,y- ifjokjks dh la[;k 235829 o ch-ih-,y- y|q d`’kd ifjokjks dh la[;k 11455 ftys es tuin iapk;r la[;k 6 gS ftues ls 2 tuin iapk;r vkfnoklh ckgqY; dh gaS A dqy vkckn xzke 1051 gSA

ftys ds xzkeh.k Hkwfeghu ch-ih-,y- o eq[; :i ls gfjtu vkfnoklh oxZ ds thou Lrj es lq/kkj ykdj xjhch js[kk ls Åij mBkus dk iz;kl fofHkUu jkstxkj ewyd ;kstukvksa ds ek/;e ls fd;k tk jgk gSA xro’kZ Hkh y{; ds fo:} "krizfr"kr miyfC/k gkfly dh gS A

Lo.kZ ta;rh xzke Lojkstxkj ;kstuk &

ftys es bl foRrh; o’kZ 2004&05 es dqy miyC/k jkf"k 61-96 yk[k ds fo:) foRrh; o’kZ ds nks ekg ds vuqnku ij 26-54 o dkS"ky mUu;u izf"k{k.k ij 0-06 bl izdkj dqy 26-60 yk[k O;; fd;k tkdj :i;s 257-62 yk[k ds y{; ds fo:) 78-80 yk[k ds lewg xfrfof/k;ksa ds 16 izdj.k cSdksa es izLrkfor fd;s tkdj 14 izdj.k es 62-18 yk[k _.k vuqnku forfjr fd;k tk pqdk gS A

ftys dh izeq[k xfrfof/k;ks esa Ms;jh] i"kqikyu] eRL;] e"k:e] mUur pwYgk] nfy;k] cVhd] twV] lso uedhu] bZaV HkV~Vk] vkfn "kkfey gS A "krizfr"kr lewg izdj.ksk es gh foRr iks’k.k fd;k tk jgk gS ftlls ,d fuf"pr le;kof/k es lewg lnL; xjhch js[kk ls mBdj ,d fuf"pr vk; vftZr dj jgs gSA

Lo.kZ ta;rh xzke Lojkstxkj ;kstuk v/kkslajpuk &

bl en es xro’kZ 16-11 yk[k dh jkf"k O;; dh tkdj e"k:e cht iz;ksx "kkyk ¼ xzke jRrkfxjh½ tuin jryke] lkIrkfgd gkV cktkj] nqX/k lfefr n.Mksfr;k] ds Hkou fuekZ.k gsrq o ts-ds-VªLV i"kq mUu;u ;kstuk] ts-ds-VªLV mRiknd o jkstxkj ewyd dkS"ky mUu;u es ls mi;ksxh dk;Z lEikfnr fd;s x;s gSA

Lo;a lgk;rk lewg &

"kklu dh bl egRoiw.kZ vkRefuHkZj ;kstuk esa pkyw foRr o’kZ 04&05 es 1986 ds y{; ds fo:) nks ekg es 45 lewg xfBr fd;s x;s gS A ;kstuk izkjaHk ls ftys es 7856 ,l-,p-th- xfBr fd;s tkdj lnL;ks }kjk 514-00 yk[k dh cpr jkf"k ,df=r dh xbZ gSA tks ,d egRoiw.kZ miyfC/k gS A bu ,l-,p-th- es ls 2478 lewgksa us izFke xzsfMax 1191 f}rh; xzsafMx mRrh.kZ dj ftyk iapk;r ls 892 o cSad }kjk 627 lewgks dks fjokfYoax Q.M fn;k tkdj 202 lewgks dks vkfFkZd xfrfof/k;ks ls tksM+k tk pwdk gSa A mYys[kuh; gS fd bu xfBr ,l-,p-th- es 4478 efgyk ,l-,p-th- gS o xro’kZ vkdk"kok.kh bUnkSj ls ftyk iapk;r }kjk izk;ksftr "kfDr:ik dk;Zdze ds ek/;e ls izns"kLrj ij ,l-,p-th- mUu;u o vfHkizsj.k es vHkwriwoZ ;ksxnku fn;k x;k A dqy 10220 Lojkstxkjh izf"kf{kr fd, tk pwds gSA ftys ds izeq[k efgyk ,l-,p-th- }kjk jkT; Lrjh; f"kYi mRlo] iz"kklu vdkneh Hkksiky] ds ofj’B vf/kdkjh ,oa tuizfrfuf/k;ksa ds le{k mRd`’V mRiknks es ls isM] QksYMj] tjnksth] uedhu] e"k:e vkfn dk izn"kZu o fodz; dj ljkguk izkIr dh gSA

;kstuk ds izko/kkuks ds vUrxZr pkyw foRrh; o’kZ es 2309 uohu vkokl xzkeh.k ch-ih-,y- fgrxzkfg;ksas dks vkaofVr fd;s tkus dk y{; izkIr gqvk gSA ftlds fo:) fgrxzkfg;ksa dk p;u fd;k tkdj Lohd`fr dh izfdz;k tkjh gS A xr o’kZ ds 1811 vkokl yxHkx iw.kZrk ij gS eq[; :i ls 1500 dqVhj efgyk l"kDrhdj.k ds mn~ns"; ls efgyk fgrxzkfg;ksa vkacfVr fd;s tkdj leLr dqVhjks es i;kZoj.k laj{k.k o LoPNrk gsrq /kqvk jfgr pwYgs o LoPN "kkSpky; Hkh LFkkfir fd;s x;s gSA

pkyw o’kZ 2004&05 es dPps ls iDds vkokl mUu;u ;kstuk esa 1154 xzkeh.k ch-ih-,y- fgrxzkfg;ksa dks vkokl lq/kkj gsrq :i;s 44-63 yk[k dk vkaoVu izkIr gqvk gS ftlds fy;s fgrxzkfg;ks dk p;u o izfdz;k tkjh gS A xro’kZ dh 905 dqVhjks es ls lHkh iw.kZrk ij gS o /kqvksa jfgr pwYgs o LoPN "kkSpky; LFkkfir fd;s tkdj dqVhj efgyk LknL;ksa ds uke ls fufeZr dh tk jgh gSA

iz/kkuea=h xzkeh.k vkokl ;kstuk &

xr o’kZ dh lHkh 9 dqVhjsa iw.kZrk ij gS o izkIr vkaoVu 5-80 yk[k dk mi;ksx fd;k tk pqdk gS A

lEiw.kZ xzkeh.k jkstxkj ;kstuk &

dqy 4049 eS- Vu [kk|kUu es ls 858 eS-Vu [kk|kUu dk mBko o forj.k fd;k tk pqdk gS A ;kstuk es 1-222 yk[k ekuo fnol jkstxkj l`ftr fd;s tk pqds gSA

xzhudkMZ &

jktLo foHkkx }kjk pjuksbZ dh vfr"ks’k Hkwfe forj.k dh ;kstuk ds vUrxZr ftys ds 6097 ¼ 3503 gfj @ 2594 vkfn ½ ch-ih-,y- ifjokjks dks 3230-23 gS-jdck cafVr fd;k tkdj Hkwfe lq/kkj gsrq 88-80 yk[k dh uxn o [kk|kUu lg Hkwfe lq/kkj gsrq miyC/k djkbZ xbZ gSA

11 okW foRr @ ewyHkwr &

dqy miyC/k 132-19 yk[k ds fo:) 6-41 yk[k O;; fd;s tkdj 59 es ls 8 dk;Z iw.kZ fd;s tk pqds gS A ;kstukUrxZr ekuuh; fo/kk;d @ lkaln }kjk mudh fuf/k ls jkf"k Lohd`r gksxs A xzke Lojkt Hkou ¼ izk-f"k{kk @ LokLF; lsok @ vkxauokM+h dh vko";drk dh iwfrZ ds fy;s ½ gsrq izkIr vkacVu dk 60 izfr"kr vuqlwfpr tkfr tutkfr eksgYys es izdk"k rFkk LoPNrk gsrq 20 izfr"kr ,oa xzkeh.k ty iznk; o "kkykvksa gsrq 20 izfr"kr jkf"k [kpZ dh tkrh gS A vko";drkuqlkj is;ty iznk; ls lacaf/kr fo|qr ns;d dk Hkqxrku Hkh fd;k tkrk gS A is;ty laca/kh 38 dk;Z 16-23 yk[k ds djk, x, gSA rkykc ft.kksZ)kj ds rhu dk;Z 2-87 yk[k ds djk, x, gSA

11 okW foRr vk;skx dh rkykc th.kksZ)kj 85200 dh miyC/k jkf"k es viw.kZ dk;Z "kh?kz iw.kZrk ij gS A

10 okW foRr &

;kstukUrxZr "kkyk Hkou@ iapk;r Hkou @ izdk"k@ ckÅ.Mhoky tSlh vko";drkvksa dh iwfrZ ds fy;s izkIr 7-24 yk[k dh jkf"k ds fo:) 0-47 yk[k O;; dh tkdj Lohd`r dk;ksZ es ls 1 viw.kZ o 5 dk;Z izxfr ij gSA

jktho xka/kh tyxzg.k fe"ku &

ftys es eq[;r% jryke lSykuk o cktuk fodkl[k.Mks ds vkfnoklh ckgqY; {ks= esa lw[kk izo.k fodkl dk;Z Mh-ih-,-ih- o vkbZ-MCY;w-Mh-ih- ds vUrxZr tyxzg.k fd ifj;kstuk,¡ lapkfyr dh tk jgh gSA bu es Mh-ih-,-ih- 5 cSap dh rhu ekbdzks okVj"ksM ifj;kstuk,¡ ¼ jrux<+ihB@ e>ksfM;k½ pksfV;kckoM+h] Mh-ih-,-ih- 6 cSp x<+hxeuk dks HkM+kudyka ckadh] dqf.M;kikM+k dk [ksM+h ekuiqjk bl izdkj 4 ekbdzks ifj;sktuk,¡ Mh-ih-,-ih- 7 cSap es Hksktiqjk dk gkyhokM+k o jrux<+ihB dk ikMfy;k?kkVk bl izdkj 2 ekbdzks Mh-ih-,-ih- 8 cSap es Hkkstiqjk dk dqUnuiqjk o nsodk fBdfj;k ¼ bl izdkj rhu ekbdzks ifj;kstuk] Mh-ih-,-ih- 9 cSp gfj;kyh varxZr fcyM+h ekaMfy;k o ?kksMk[ksM+k ¼ 3 ekbdzks ,oa vkbZ-MCY;w-Mh-lh- ;kstukUrxZr lkyjkikM+k ¼ lSykuk] igkM+hcaxyk] lSykuk o jkeiqfj;k] jryke es 3 feyh-okVj"ksM ifj;kstuk,¡ lapkfyr gS A ftuesa dze"k% 2500 gSDVs;j ¼Mh-ih-,-ih- 5½ 1980 gSDVs;j ¼Mh-ih-,-ih- 6½ 1000 gSDVs;j@¼ Mh-ih-,-ih-7½ 1500 gSDVs;j@ Mh-ih-,-ih-8 81500 gSDVs;j@ Mh-ih-,-ih- 9 o 12382 gSDVs;j vkbZMCY;w-Mh-ih- {kS= mipkfjr fd;k tk jgk gSA bl izdkj dqy p;fur 67 xzkeks es jkstxkj ewyd tylao/kZu Hkwfe laj{k.k o o`{kkjksi.k pkjkxkg Lokoyacu lewgks @ mi;ksxdrkZ nyksa ds ek/;e ls vk; ewyd xfrfof/k;k fdz;kfUor dh tk jgh gSA

mipkfjr {kS= es ty lao/kZu o e`nk laj{k.k ds o``{kkjksi.k] @ pkjkxkg vkfn xfrfof/k;ksa ds 10091 dk;Z laikfnr fd;s x;s gS A 558 Lokoyacu lewg Hkh xfBr fd;s tk pqds gSA

ikuh jksdks vfHk;ku &

mDr vfHk;ku vUrxZr vusd ty lao/kZu lajpukvksa dk fuekZ.k fd;k x;k gS ftudh la[;k fuEukuqlkj gS &

u;s rkykc o iks[kj 1439] iqjkus rkykc o iks[kjks dk th.kksZ)kj 170] u;s dq, 364 iqjkus dqvksa dk th.kksZ)kj 2683] dqvks dk fjpkftZax 1268] uydwi fjpkftZax 1863 gs.Miai fjpkftZax 1177] McjkMcjh 28714 d`f’k Hkwfe ij cuk;s x;s dq.Mh @ dqbZ;ksa dh la[;k 16947] lks[rk x<~<ks dh la[;k 916 ?kjks dh Nrks ls ckfj"k ds ikuh dks ,df=r djuk 184 A vU; fo"ks’k dk;Z 371 blds vfrfjDr [ksrksa ds pkjks vksj 91415 ehVj es<+canh ls 365660 gSDVs;j {ks= lqjf{kr fd;k x;k gS A iM+r Hkwfe ij 115478 ehVj daVwj Vªap cukbZ tkdj] 344015 ehVj {ks= lqjf{kr dj] 41131402 ?ku ehVj vfrfjDr ikuh ds HkaMkj.k dh {kerk fufeZr dh xbZ gSA bu lHkh esa 1378-42 yk[k dh jkf"k 337-16 yk[k ds tulg;ksx ls O;; gqbZ gSA ftys ds 856 xSj okMj"ksM xkeksa es ikuhjksdks lfefr dk xBu o izf"k{k.k lg;ksx nyksa }kjk iw.kZ fd;k tkdj 1051 xzkeks es tylalk/ku jftLVj la/kkfj= dj dk;Z;kstuk rS;kj dh xbZ gSaA

o’kZ 2004&05 es :i;s 933-44 yk[k dh jkf"k o 690-75 yk[k ds tulg;ksx ¼ dqy 1624-19 yk[k dh ykxr ls 44980 ty lao/kZu dk;Z laikfnr fd;s tkus dh dk;Z ;kstuk rS;kj dh tk jgh gS ftlesa uydwi fjpktZ] dwi fjpktZ psdMse LVkiMse iks[kj fuekZ.k McjkMcjh dqbZ;ka fuLrkjh rkykc eqjehdj.k uohu rkykc dwi xgjhdj.k ukyk ca/kku] pSdMse vkfn lajpuk,a "kkfey gSA blls Hkwfexr ty Lrj es o`f) ds lkFk gh is;ty leL;k dk Hkh lek/kku gks ldsxkA

jk’Vªh; o`)koLFkk isa"ku &

lkekftd lqj{kk isa"ku izkIr djus okys fgrxzkfg;ksa es 65 o’kZ ls vf/kd mez ds fgrxzkfg;ksa dks o`)koLFkk isa"ku nh tkrh gSA mDr ;kstuk varxZr "kklu ls izkIr 54-00 yk[k dk vkoaVu izkIr gqvk ftlds fo:) vc rd 54-00 yk[k dk O;; fd;k tkdj ftys ds dqy 8082 fgrxzkfg;ks dks ykHkkfUor fd;k x;k gSA mDr ;kstuk varxZr 100 izfr"kr miyfC/k gkalhy dh xbZ gSA

jk’Vªh; ifjokj lgk;rk ;kstuk &